adminloginhome iconKlik om in te loggen op het intranetLinkedInengelsevlag

 

Downloads

 

Presentatie-IJsselmonde-ARK
download de presentatie van
ARK

(pdf, 9.5 MB)

 

Presentatie-IJsselmonde-Arie-van-Asperen

download de presentatie van
Arie van Asperen

(pdf, 1.4 MB)

 

Presentatie-IJsselmonde-Laurence-Peels

download de presentatie van
Laurence Peels

(pdf, 4.7 MB)

 

Presentatie-IJsselmonde-Petra-Souwerbren

download de presentatie van
Petra Souwerbren

(pdf, 1.5 MB)

 

Download dit verslag
(pdf, 0.2 MB)

 

Verslag veldwerkplaats Klimaatbuffer IJsselmonde

Donderdag 11 april 2013

Klimaatbestendig IJsselmonde

In de polders van IJsselmonde, ingesloten door de Oude en Nieuwe Maas, wordt gewerkt aan een groot zoetwaterreservoir. Deze natuurlijke klimaatbuffer moet zorgen dat ook in droge tijden het gebied niet afhankelijk blijft van de verziltende rivieren. Tijdens de veldwerkplaats zien we hoe de herinrichting zich duidelijk aftekent. Een hellend fietspad, flauwe oevers en nieuwe waterverbindingen. De klimaatbuffer IJsselmonde gaat voor inwoners van Barendrecht en Rotterdam veel betekenen. Er kan straks gevaren en gekanood worden op al het nieuwe zoete water.

De noodzaak voor een natuurlijke klimaatbuffer

In haar presentatie laat Petra Souwerbren van ARK Natuurontwikkeling zien dat de natuurlijke klimaatbuffer IJsselmonde een voorbeeld is van waterconservering en het verbeteren van de woon- en leefomgeving, doelstellingen die passen bij natuurlijke klimaatbuffers. Door bij IJsselmonde ruimte te maken voor het regenwater in verschillende zoetwaterreservoirs zorgt deze klimaatbuffer voor een passende oplossing met een natuurlijke dynamiek.

Op dit moment is de situatie nog zo dat het teveel aan water bij hevige regenval uit de polders van IJsselmonde in de Oude of Nieuwe Maas wordt gepompt. Is er een tekort aan neerslag dan bieden de Oude of Nieuwe Maas weer uitkomst en wordt er water terug de polder in gepompt. Door de zeespiegelstijging is het Oude- en Nieuwe Maaswater echter zilter dan het regenwater. Verzilting is schadelijk voor bepaalde vegetatie en landbouwgewassen, vooral de bomen in het Zuiderpark in Rotterdam hebben hier last van. Het water uit de rivieren is ook minder schoon dan het zuivere regenwater. Het is geen houdbaar systeem. Zeker niet met de voorspelde klimaatscenario's. De extra neerslag in de winter en verdamping door droge warme zomers, vragen dus om een grotere zoetwaterbuffer om de waterhuishouding voor landbouw en natuur te kunnen reguleren.

Daarnaast staat door klimaatverandering het leefklimaat van steden zoals Rotterdam meer onder druk. Het Zuiderpark in Rotterdam heeft in de zomer al regelmatig last van blauwalg. Er is extra water nodig voor het doorspoelen van het stilstaande water in de steden. Ook hittestress in steden roept om mogelijkheden in de nabije omgeving om af te koelen.

Door te werken aan een flexibel peilbeheer in zoveel mogelijk aan elkaar gekoppelde deelgebieden (en zonder de oorspronkelijke functies in te weg te zitten) ontstaat het zoetwaterreservoir.

Bestuurlijke drukte

In 2006 startte de samenwerking tussen drie partijen, vertelt Carlein Maka van Bureau Stroming. WWF, die wereldwijd bezig is met Delta's en klimaatverandering, wees IJsselmonde als een interessant deltagebied in Nederland aan voor een robuuste klimaatbuffer. ARK Natuurontwikkeling en Stroming waren de twee andere partijen. Daarna zijn er in de loop van het traject vele partijen aangehaakt: Gemeente Rotterdam, Stadsregio Rotterdam, Deelgemeente Charlois, Rotterdam Climate Initiative, Provincie Zuid-Holland, Gemeente Barendrecht, Deelgemeente Hoogvliet, Gemeente Albrandswaard, Groenservice Zuid-Holland, Waterschap Hollandse Delta (WSHD), Zuid-Hollands Landschap.

IJsselmonde is een complex gebied in een voortdurende ontwikkeling en groei. De bestuurlijke drukte en diverse (lopende) plannen vroegen om een actieve bestuurlijke betrokkenheid en nauwe afstemming tussen de vele partijen. Soms was het ook zoeken naar legitimiteit om te kunnen participeren in het project. Waterschap Hollandse Delta kon enkel als partij participeren omdat met de klimaatbuffer enkele KRW -belangen worden gedient en zoals het bevorderen van de waterkwaliteit. Zodra de nadruk te veel op een natuurontwikkelingsgebied op langetermijnprocessen kwam te liggen werd de discussie bestuurlijk lastiger. Een waterschap wil niet snel investeren in een ontwikkelingsproject aangezien beheer haar voornaamste taak is. Naast ARK en Stroming opereren uiteindelijk: Gemeente Barendrecht, Albrandswaard en WSHD in de uitvoeringsfase. De klimaatbuffer IJsselmonde wordt financieel mogelijk gemaakt door het Ministerie van I&M, Provincie ZH en Stadsregio Rotterdam.

Met al deze bovenstaande partijen zijn de kansen voor het gebied verkend. Al snel bleek dat de grootste kans zat in het meeliften op bestaande ontwikkelingen.

Verbinding met bestaande plannen

De Blauwe Verbinding (http://www.rotterdam.nl/blauweverbinding) was zo'n prachtige kans, legt Laurence Peels uit van Gemeente Rotterdam. Zij waren in 2009 bezig met de voorbereidende planvorming om een recreatieve waterverbinding van het Zuiderpark in Rotterdam naar de Zuidpolder aan te leggen. Een blauwe waterweg die de bestaande (landschappelijke) kwaliteiten van de deelgebieden met elkaar verbindt. Met 35 miljoen moet de Blauwe verbinding in 2020 gerealiseerd zijn. Het grootste deel van de financiering is rond met een bijdrage van diverse organisaties. Voor een deeltracé, de Rhoonse Baan, wordt nog naar financiering gezocht.
De Blauwe verbinding zal de ruggengraat vormen van de Klimaatbuffer IJsselmonde. Deze blauwe waterweg moet de stadse bewoner al wandelend, fietsend of varend de gelegenheid geven om het gebied IJsselmonde te ontdekken. Hiervoor ontwikkelt de gemeente Rotterdam samen met Ark en Barendrecht een recreatiekaart. Uit recreatieve onderzoeken blijkt dat 10% van de bewoners zelfstandig al een bootje aanschaft om op het water te kunnen recreëren.

Van start

Het Ministerie van I&M financierde het grootste deel van het project klimaatbuffers.
In 2009 werd de subsidieaanvraag bij Ministerie van I&M toegezegd en kwam er daarmee financiering voor de eerste twee pilotprojecten van de natuurlijke klimaatbuffer. In 2013 is de uitvoering begonnen met twee pilots: de Koedoodzone en de Zuidpolder, en in 2014 moet het project gereed zijn. Dat is relatief een zeer snelle doorloop voor een (bestuurlijk) complex gebied met vele partijen.

stadshavens

Koedoodzone: recreatie en waterberging

De eerste pilot, de Koedoodzone (11 ha), is gekozen om een oorspronkelijk stukje agrarisch niemandsland om te toveren tot een prachtig recreatief gebied met ruimte voor waterberging. Dit deel is (gedeeltelijk) aangekocht door ARK Natuurontwikkeling.
Hoewel de grond net is verlaten door de graafmachines, zien we al tureluurs, kieviten en mantelmeeuwen vliegen, en horen we kuifeenden. De ecologie gaat met sprongen vooruit. Dwars over het terrein loopt de buisleidingenstraat met gas- en elektriciteitskabels richting de Vinexwijk. Hierop mag geen vegetatie groeien die meer dan kniehoog is. Op dit moment wordt de strook nog verpacht maar de idee is dat hier straks Schotse hooglanders kunnen grazen, waarmee het gebied een robuustere uitstraling krijgt.

Tijdens de excursie zien we hoe de Koedood (een oud riviertje tussen Oude en Nieuwe Maas) voor meer waterberging gaat zorgen. De Koedood is verbreed met flauwe oevers. Het riviertje zal niet via flexibel peilbeheer bijdragen aan het zoetwaterreservoir. Het riviertje is namelijk aan een vast peil gebonden vanwege de watersystemen in de achterliggende beheergebieden. De Koedoodplas (achter de Koedood) en de Gaatkensplas kunnen wel deze bufferwerking krijgen met een flexibel peil van 20 cm. Een stuw voor kano's moet voor de recreatieve verbinding zorgen tussen de Koedood en de Koedoodplas. De natuurvriendelijke oevers zorgen naast de bufferwerking ook voor een betere waterkwaliteit.

koedoodzone

Zuidpolder: fluctuatie in waterpeil

Voor de Zuidpolder, het tweede pilotgebied, lag een plan van de Gemeente Barendrecht klaar om er een stadspark (uitloopgebied) van te maken. Met de inbreng en lobby door de projectgroep voor een natuurlijke klimaatbuffer krijgt de Zuidpolder een flexibel peil en daarmee een waterbufferende werking. In principe biedt het flexibel peil grote kansen voor de inrichting: door meer ruimte te geven aan natuurlijke processen ontstaat dynamische natuur.
De Zuidpolder is qua watersysteem echter gekoppeld aan de aanliggende woonwijken in Barendrecht. Om flexibel peil in de Zuidpolder mogelijk te maken, is het nodig om de woonwijken af te koppelen. Hiervoor zijn o.a. drie duikers onder de Rijksweg nodig.

Vanwege de vele harde grenzen van de rijks- en snelwegen in IJsselmonde zouden ecologische duikers nog een grotere meerwaarde kunnen geven aan het gebied. Deze optie bleek echter financieel onhaalbaar.

Portland: mogelijke extra waterbuffer

Tijdens de excursie maken we een volgende stop bij de Gaatkensplas. Op de Jan Geleitsepolder (berg) is er zicht op de Vinexwijk Portland. Aan de andere kant van de berg stroomt de Oude Maas. Opvallend is dat er al bij het ontwerp en inrichting van de woonwijk Portland rekening is gehouden met peilfluctuatie. Echter door een te slechte waterkwaliteit wordt er nu continu doorgespoeld en wordt die mogelijkheid nu niet benut. Als door slimme ingrepen de waterkwaliteit verbeterd kan worden, kunnen deze plassen zoals bedoeld ook een flexibel peil krijgen en kan de waterbuffer nog eens verdubbelen.

vinexwijk-portland

Wat levert de klimaatbuffer nu kwantitatief op?

Er wordt beter op piek- en seizoensberging ingespeeld: De Zuidpolder kan met 15 ha open water en 20 cm peilfluctuatie 30.000 m3 water bufferen. Er valt per jaar 1.939.300 m³ regen in de Zuidpolder, verspreid over 12 maanden. In de zomer valt er in Nederland nog zo'n 60 mm per maand. Daarmee kan de totale buffer twee tot drie keer per maand gevuld worden. De doorspoelbehoefte is groter dan de totale regenval, dus de buffer kan continu gebruikt worden. De klimaatbuffer in de Zuidpolder zorgt ervoor dat de behoefte aan inlaatwater via de Zuidpolder (afhankelijk van de doorspoelbehoefte) verminderd wordt met 30 tot 70%. Als de Gaatkensplas en de Koedoodseplas ook met de Zuidpolder in verbinding komen, wordt de uitkomst
nog gunstiger.

Schotse hooglanders in de achtertuin: natuurlijk beheer

De nieuwe inrichting biedt ook ruimte voor een natuurlijke jaarrondbegrazing zonder bijvoering, vertelt Roeland Vermeulen van het Zuid-Hollands Landschap. De oevers van de Koedood worden gesierd door riet en wilg, en iets verder van het water groeien egelantier, meidoorn, eik, es, allen inheemse soorten
In het landschap zie je langs de oever van de Koedood dat het riet kort wordt gehouden door de Schotse hooglanders. Alleen in het water, daar waar ze niet bij kunnen, blijft het hoog.
Zij zorgen voor een gevarieerde begroeiing, een sterk contrast met de strakke bebouwing.
De eerste zes Schotse hooglanders staan op 8 ha, pal in de achtertuin van de Vinexwijk Carnisselande van Barendrecht. Het oppervlak blijkt voldoende voor een jaarrondbegrazing. Als de verbinding [hoe noemen jullie deze verbinding?] tot stand komt krijgen ze een veel ruimer areaal.
Door een jaarrondbegrazing werk je aan een mozaïeklandschap. In de zomer eten ze namelijk bij een grote aanwas vooral de eiwitrijke gewassen, in de winter is minder keus en eten ze ook het riet.
De ondiepe oevers die daardoor ontstaan, biedt de reiger het voordeel om makkelijker z'n voedsel te kunnen vangen.
Schotse hooglanders zijn makkelijke sociale dieren. Geiten zijn bijvoorbeeld veel sneller van slag door honden. Dat levert geheid problemen op naast een woonwijk. Maar de belangrijkste reden om te kiezen voor Schotse hooglanders is hun zelfredzaamheid. Die is groter dan bijvoorbeeld zwartbont vee. Hooglanders zijn bijvoorbeeld laat rijp, kunnen zelf afkalveren, en produceren precies genoeg melk om geen last te krijgen van uierontsteking.

kort-riet-aan-waterkant

De waardering

Er is kritiek en er is lof. De meeste agrariërs zitten niet te wachten op een nieuw soort natuur en al helemaal niet op een grotere toestroom door een recreatieve ontsluiting van het gebied. De steden zien het als een grote meerwaarde. Naast deze meningen is er ook nog een klimatologische noodzaak.

Opschaling

De belangrijkste vraag tijdens de excursie is: is deze aanpak toepasbaar voor de rest van West- Nederland? Ja, mits je als bestuurder over je eigen gebiedsgrens wil kijken en bestaande plannen wil verbinden. Voor IJsselmonde zijn ARK Natuurontwikkeling en Stroming daarin de onafhankelijke partijen geweest die het totaalidee konden blijven voorhouden, dat heeft het proces versneld. Meest cruciaal in het proces is mensen die er vol voor gaan en er hard aan trekken, dat geldt zowel voor de totstandkoming van De Blauwe Verbinding als de realisatie van de klimaatbuffer IJsselmonde. Natuurlijke klimaatbuffers zijn daarmee haalbare oplossingen voor een gebiedseigen kwalitatief goed zoetwaterreservoir met een dynamische natuur.

Wel ligt er nog een opgave: de beheersfilosofie van het Zuid- Hollandslandschap, Staatsbosbeheer en de waterschappen is verschillend. Ook dat vraagt een overkoepelende aanpak, iets dat zich in de directe toekomst kan gaan bewijzen...

Meer informatie:

Over IJsselmonde: http://www.klimaatbuffers.nl/kust-ijsselmonde
Over De Blauwe verbinding: http://www.rotterdam.nl/blauweverbinding
Folder: Maak kennis met klimaatbuffer IJsselmonde, WWF/ARK
Folder: Zoetwaterbuffer IJsselmonde, WWF, ARK
Folder: Vragen en antwoorden over natuurlijke begrazing, Free Nature, februari 2013
Petra Souwerbren, ARK Natuurontwikkeling, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Carlein Maka, Stroming, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Arie van Asperena, Waterschap Hollandse Delta, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Laurence Peels, Gemeentewerken Rotterdam, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Verslag door Judith Harrewijn, Communicatiebureau de Lynx, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

© Klimaatbuffers 2014
gemaakt door Communicatiebureau de Lynx, Wageningen