adminloginhome iconKlik om in te loggen op het intranetLinkedInengelsevlag

Verslag veldwerkplaats klimaatbuffer IJsselmeerkust

Workumerwaard, Workum, dinsdag 6 november 2012

De kust van het IJsselmeer lijkt op het oog weinig met klimaatveranderingen te maken te hebben. Het waterpeil wordt goed gestuurd, zware afslag door stormen lijken tot het verleden te behoren dus een zeespiegelstijging zal hier nauwelijks van invloed zijn. Zolang de spuicapaciteit maar op orde is en er dus genoeg water afgevoerd kan worden naar de Waddenzee is er toch niets aan de hand?
Toch wel, ook de IJsselmeerkust zal goed voorbereid moeten zijn op klimaatveranderingen, want ook het peil van dit meer kan de komende jaren wel eens gaan stijgen met alle gevolgen voor veiligheid, natuur, recreatie en watervoorziening van dien. Aan de IJsselmeerkust zijn daarom drie kleinschalige experimenten opgezet om te kijken hoe je hier, gebruikmakend van de krachten van de natuur, aan een veilige kust kunt werken.

Foto-aanwezigenWEB

Flos Fleischer: “Friese kust voorbereiden op klimaatverandering”

Er zijn volgens Flos Fleischer, directeur Stichting verantwoord beheer IJsselmeer, wel degelijk redenen om ons ten minste zorgen te maken over de gevolgen van klimaatveranderingen op de IJsselmeerkust. Er zijn ideeën om op de lange termijn het IJsselmeerpeil te verhogen om daarmee het IJsselmeer als zoetwaterbassin nog beter te kunnen benutten. Dat zal dus een ander peilbeheer inhouden. Maar ook zullen er meer extremen gaan optreden door langere perioden van droogte of juist extreme neerslag. Dit zullen we niet altijd meer kunnen opvangen door spuien dus als we niets doen zal er een gevaar voor natuur, cultuur en veiligheid ontstaan. Daarom wordt er nu onderzocht in hoeverre de natuur ‘ingezet’ kan worden om problemen op te lossen die ontstaan door klimaatverandering zullen ontstaan.
Het Fryske Gea, het ministerie van VROM, de provinsje Fryslân, Wetterskip Fryslân, Rijkswaterstaat, de gemeente Gaasterlân-Sleat, de gemeente Súdwest-Fryslân en EcoShape (groep bedrijven die zich sterk maakt voor het principe Building with nature) hebben de handen ineen geslagen en zijn een onderzoek gestart om te kijken hoe we de Friese kust kunnen voorbereiden op klimaatverandering.

Idee is om gebruik te maken van de kennis over natuurlijke zandtransporten in het meer, de wind en de golfkracht. Langs de Friese kust zijn op deze manier drie pilots gestart om te experimenteren met deze aanpak.

Langs een groot deel van de kust zijn in principe veiligheidsmaatregelen nodig. In eerste instantie is er voor drie locaties gekozen waarbij op elk een andere nadruk ligt. Bij Hindeloopen speelt een probleem met recreatie. Ondernemers hebben te kampen met ondiepe vaargeulen, afkalvende stranden en onvoldoende waterdiepte voor zwemmers en surfers. In andere woorden: er ligt zand op de voor recreatie verkeerde plekken. In Oudemirnum ligt de nadruk op veiligheid van de kust: door de aanleg van een zandbank zal de kust lokaal ophogen en worden oplopende golven over langere afstand afgeremd waardoor de kracht van de golven afneemt, en minder hard op de kust beukt. Fleischer: “Hier in de Workumerwaard ligt de nadruk op het beschermen van de huidige natuurwaarden. We willen, door de aanleg van een zandmotor(tje) in 2011 de oevers langzamerhand en op natuurlijke wijze ophogen, zodat erosie van de Workumerwaard kan worden tegen gegaan. Daarnaast hebben we een palenrij in het water gezet waarvan we hopen dat deze als een zandvang gaat dienen.”

Hoewel alle aanwezigen het idee van de klimaatbuffer ondersteunen, vraagt een aantal mensen zich wel af of het idee van deze zandmotor niet gewoon een heel technische aangelegenheid is en in feite te weinig uitgaat van de natuur. Het lijkt volgens sommigen bij wijze van spreken te veel op een technisch verhaal van Rijkswaterstaat. Was het niet ook een idee geweest om rieteilandjes te creëren voor de kust die voor luwte zouden kunnen zorgen? Dat zou natuurlijk kunnen, reageerde Fleischer, maar dat was voor dit onderzoek niet de keuze. Hier is juist de mogelijkheid om verder te gaan dan alleen luwte te creëren en op zoek te gaan naar een mogelijkheid om de kust mee te laten bewegen door middel van natuurlijke zandtransporten met een mogelijke peilverhoging.

Een ander discussiepunt is de zandwinning. Voor de zandmotor is zand nodig, maar natuurorganisaties zijn doorgaans tegen zandwinning in het IJsselmeer. In dit geval, zo redeneert Fleischer, komt het zand van heel dichtbij en is het doel hier ook natuurbescherming. Dan valt de afweging de andere kant uit. “Bovendien zijn er eigenlijk weinig argumenten om tegen de zandwinning die uit verdieping van vaarwegen komt, te zijn.”

Ane Wiersma: “Uit monitoring blijkt zandmotor van vorm te veranderen”

Nu is het idee van een zandmotor niet helemaal nieuw, maar het moet natuurlijk wel werken zoals gehoopt. Langs de Noordzeekust lijkt het te werken, maar hier in het IJsselmeer ook? Ane Wiersma van Deltares volgt de experimentele zandmotor voor de kust bij Workum om uiteindelijk de vraag te kunnen beantwoorden of en hoe zandmotoren kunnen worden gebruikt bij het versterken van de Friese IJsselmeerkust.
Om de effecten te meten, heeft Wiersma samen met onderzoekers van Alterra en Arcadis een uitgebreide monitoringcampagne opgezet. Onderdeel daarvan is een grid van glasvezelkabel op een paar honderd meter van de kustlijn af, dat in het zuidwesten wordt bedekt door de zandsuppletie. De 4 kilometer lange kabel meet over de gehele lengte de temperatuur. En de temperatuur is een maat voor de dikte van de zandlaag op de glasvezel kabel. Daarnaast worden dieptemetingen ingezet om de zandmotor te volgen, en de hoogteveranderingen op land worden met behulp van laser ingemeten.

Wiersma: “Uit de metingen blijkt dat de zandmotor langzaam van vorm verandert, en vooral de zandruggen direct ten noorden van de suppletie te voeden. Uit de hoogtemetingen op land blijkt dat er veel kustafslag plaats heeft gevonden tijdens een storm. In het patroon van de kustafslag is echter geen effect van de zandmotor af te leiden. Ook is het nog te vroeg om te zeggen dat de palenrij het gewenste effect heeft. We meten daar nu nog geen zandophoping, maar dat kan natuurlijk nog wel komen. We zien wel dat het zand de goede kant op gaat. Als zich dat doorzet, kan dat de kust versterken en dat is belangrijk omdat er nu bij elke storm een stukje van de oever verdwijnt.”

Ook in de Workumerwaard zelf is een monitoringcampagne opgezet. Zowel de vegetatie, de vegetatiestructuur als de hoogte worden de komende tijd gemeten. Het is nog te vroeg om daar al resultaten van te geven. Het effect van de zandmotor op aquatische ecologie wordt onderzocht door de veranderingen in de samenstelling en bedekkingsgraad van waterplanten te volgen.

De Workumerwaard: waardevol weidevogel-gebied

vwpIJsselmeerkust2-fotoGeertvD-WEB

Het mooie van veldwerkplaatsen is dat je in het veld meestal kunt zien wat er aan maatregelen getroffen zijn. Hier in de Workumerwaard is dat natuurlijk veel minder duidelijk: de zandmotor ligt onder wa-ter en ook de palenrij is net niet te zien. Wel zien we een duidelijk waardevol weidevogelgebied dat door paarden en koeien begraasd wordt. Met name de hogere voedselrijke kopjes van schelpen, zijn heel waardevol voor de weidevogels. In de winter over-stroomt deze buitenwaard nog wel eens maar dan hebben de weidevogels nog geen nesten. Is het een keer hoogwater in het voorjaar, en loopt de Wor-kumerwaard dan onder water, zo weet beheerder van het Fryske Gea, dan ben je ook wel meteen al je jonge weidevogels kwijt. Het is dus echt zaak om het hier hoog genoeg te houden voor het geval het door klimaatveranderingen vaker of later in het jaar hoogwater wordt. Aan de waterkant, aan het einde van de excursie, ontspint zich uiteindelijk de discussie of deze aanpak met de zandmotor echt de beste optie is. Want het IJsselmeer is een enorm dynamisch geheel, hebben we vandaag gehoord, en we weten vaak nog niet precies hoe zand, wind, water en golven op elkaar reageren en wat voor een effect ze hebben op de kustbescherming en de natuur. Is het niet veel slimmer om in de toekomst Friesland en Groningen nog veel meer in te zetten als zoetwaterbuffer en als opvangbassin bij veel neerslag? Daar is nog veel winst te behalen. Wellicht is dat ook een optie, maar intussen is het wel erg zinvol om ook de werking van een zandmotor te onderzoeken. Want alleen dan weten we of dat ook echt een goede optie is voor de toekomst.

Meer informatie:

Over IJsselmeerkust: www.klimaatbuffers.nl/home-de-zachte-zandmotor

Flos Fleischer, Stichting verantwoord beheer IJsselmeer, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Ane Wiersma, Deltares, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Verslag en foto’s door Geert van Duinhoven, Communicatiebureau de Lynx, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

© Klimaatbuffers 2014
gemaakt door Communicatiebureau de Lynx, Wageningen