adminloginhome iconKlik om in te loggen op het intranetLinkedInengelsevlag

Verslag veldwerkplaats Stedelijke Klimaatbuffer Almere

Donderdag 4 april 2013

De stad kent haar eigen dynamiek met bijbehorende kansen (een biotoop voor veel vogelsoorten) en problematiek (stedelijk hitte-eiland). Klimaatverandering legt een extra druk bovenop deze problematiek. Hoewel de toepassing van stedelijke klimaatbuffers zich nog in een pril stadium bevindt, is wel duidelijk dat stedelijk groen een oplossing kan bieden. Almere heeft veel ervaring als het om de toepassing van stedelijk groen gaat. Hoe biedt de stad klimaatverandering het hoofd en hoe bereidt zij zich voor op de toekomst? Aan het woord komen Jip Louwe Kooijmans (Vogelbescherming Nederland) en Ton Eggenhuizen (gemeente Almere).

almere-01

Het stedelijk hitte-eiland

De stad kent een geheel eigen dynamiek en biedt aan bepaalde vogelsoorten een belangrijke bio-toop. Deze vogels vinden in de stad meer voedsel; sommige soorten, zoals de blauwe reiger en de houtduif, kunnen er daardoor jaarrond broeden. Voor andere soorten, zoals de spreeuw, betekent de aanwezigheid van steden dat zij hun verspreidingsgebied noordelijker hebben kunnen opschui-ven. In het ontstaan van het typische stedelijk leefklimaat speelt het stedelijk hitte-eilandeffect een belangrijke rol. Niet alleen houdt steen warmte vast, er zijn ook tal van de stedelijke energiebronnen die warmte produceren (zoals verkeer, et cetera). Deze warmte wordt bovendien vastgehouden door de stofkoepel die om de stad hangt. Het verschil in temperatuur tussen het stadsklimaat en het klimaat in het buitengebied kan daardoor oplopen tot wel 6 graden Celsius.

Gevolgen klimaatverandering

Klimaatverandering heeft verschillende gevolgen, niet alleen voor natuur (in en om de stad), maar ook voor het stedelijk klimaat.

  • Door klimaatverandering verschuift de geografische verspreiding van vogels (en andere soorten). De vraag is of hun biotoop meeverandert.
  • Een hieraan gerelateerd probleem is mistiming. Door klimaatverandering is de spinsel-mot bijvoorbeeld vroeger in het jaar aanwezig. De koolmees, die in Nederland jaarrond verblijft, past zijn broedcyclus daarop aan. De bonte vliegenvanger, die zuidelijk overwintert, niet; die komt te laat.
  • Er doen zich nieuwe diersoorten en plagen voor, zoals de eikenprocessierups.
  • Blauwalg treedt vaker op.
  • Opportunistische soorten/generalisten reageren sneller op klimaatverandering; daardoor ontstaat een disbalans in het ecologisch systeem.
  • Het stedelijk hitte-eilandeffect neemt naar verwachting exponentieel toe. Het verschil met het buitengebied kan daardoor in de toekomst oplopen tot 10 graden Celsius.

Oplossingen – multifunctioneel ruimtegebruik

Uit een studie in Brandenburg (Duitsland) blijkt dat in de stad meer neerslag valt als gevolg van het hitte-eilandeffect. Dit water wordt dankzij alle bestrating minder snel door de grond opgenomen en spoelt daardoor voor het grootste gedeelte weg. En dat is jammer, want verdamping van water kan het hitte-eilandeffect juist compenseren.

Een oplossing voor deze en andere stedelijke (klimaat)problematiek, kan gevonden worden in het aanleggen van groen. De waarde van stadsgroen ligt niet alleen op het ecologische vlak, maar ook cultureel, economisch (huizen worden meer waard), recreatief, op het gebied van volksgezondheid, sociaal, en dus ook klimaat (waterretentie en koeling).

Vaak wordt als tegenargument voor de toepassing van stedelijk groen ruimtegebrek genoemd. Vaker zouden we aan multifunctioneel ruimtegebruik moeten denken, zoals:

  • almere-03Wadi’s,
  • Halfbestrating (waardoor tredvegetatie als weegbree een kans krijgt),
  • Het integreren van groen in gebouwen (zie de voorbeelden van de Maleisische architect Ken Yeang),
  • Het toepassen van groene daken; dit kan overal, mits er sprake is van voldoende draagkracht. Afhankelijk van de draagkracht kan gevarieerd worden in de dikte van het sedum (dat creëert ook een microklimaat),
  • Het toepassen van groene gevels.

Typische voorbeelden zijn te vinden in:

  • Rijswijk, waar een enorme daktuin met waterpartij is aangelegd.
  • Portland USA, waar men problemen had met de piekbelasting van het riool. Groene en blauwe oplossingen bleken stukken goedkoper dan een nieuw rioolstelsel, zijn even effectief en bovendien educatief (het laat het water zien).

Toekomstbestendig Almere

Almere is een groene stad. Het grondplan bestaat uit meerdere kernen met daardoorheen een groenstructuur. Dit groenblauwe casco is aangelegd voordat de stad gebouwd werd. Almere is wat groen betreft op de goede weg. Er ligt een Ecologisch Masterplan 2006. Dit Masterplan heeft verschillende uitgangspunten, zoals het vergroten van water- en moerasnatuur, het maken van een raamwerk leefgebieden per stadsdeel en het stimuleren van initiatieven van bewoners. Opmerkelijk is dat klimaat in dit Masterplan helemaal niet aan bod komt. Maar eigenlijk past het als een handschoen. De gemeente speelt daarom met het idee om het Masterplan in een nieuw jasje te steken en deze op te hangen aan de kapstok van klimaatverandering. Doel is de stad nog beter voor te bereiden op de gevolgen van klimaatverandering en te voorkomen dat soorten lokaal uitsterven.

Tijdens de excursie zien we dat de gemeente onder andere een natuurvriendelijke oever heeft aangelegd; deze levert niet alleen een meerwaarde op voor groen en natuur, maar biedt ook ruimte voor meer waterberging. Voorbeeld twee is een plas. Deze is niet met een klimaatdoel aangelegd, maar functioneert eigenlijk wel als een soort klimaatbuffer.

Case Markermeer-IJmeer

Een interessante klimaatcase in Almere is de case Markermeer-IJmeer. Het Markermeer is een ondiep laaglandmeer met een kleibodem. Het heeft een belangrijke ecologische waarde: het is een Natura 2000-gebied en belangrijk voor veel vogelsoorten. Het meer kent drie sleutelsoorten: spiering, driehoeksmossel en kranswieren.

Sinds 1992 nemen de populaties spiering en driehoeksmossel als gevolg van weer en klimaat (storm) af: het systeem is erg instabiel en kan natuurlijke veranderingen niet aan. Vergelijk het met een knikker die over de rand van een tafel valt: is hij er eenmaal overheen, dan komt hij moeilijk weer terug op zijn oude plek. In het huidige Markermeer is klei in suspensie de dominerende factor: de algenconcentratie is laag, de mosselpopulatie daardoor beperkt, en onderwaterplanten ontwikkelen zich traag. De slechte stand van de spieringpopulatie heeft ook weer gevolgen voor veel vogels.

Kortom: de natuurkwaliteit in het Markermeer staat er niet goed voor. Klimaatverandering legt hierop nog eens een extra druk. Intussen heeft Nederland in het kader van Natura 2000 wél een wettelijke verplichting om het gebied te beschermen. De gemeente Almere is voorstander van het Toekomstbestendig Ecologisch Systeem (TBES), zoals dat is ontwikkeld door provincies en gemeenten rond het Markermeer en IJmeer. Dit is erg kostbaar. Daarom is ervoor gekozen het TBES te koppelen aan de stedelijke ontwikkeling. Er wordt een combinatie gemaakt tussen ruimtelijke ontwikkeling, water en ecologische kwaliteit. Er zal gewerkt worden aan slibreductie door delen met diep water en dammen aan te leggen (hierdoor ontstaan gradiënten in doorzicht) en land-waterzones. In de ontwikkeling van Almere wordt een gradiënt gemaakt van hoog-stedelijk, dichtbebouwd gebied naar beperkt bebouwd/natuur (Almere IJland).

almere-02Discussie

Gedurende de dag komt een aantal discussiepunten op tafel.

De projecthorizon binnen de gemeente is vaak een jaar of tien, terwijl de gezondheidseffecten zich op de langere termijn manifesteren. Dat maakt het moeilijk om collega’s te overtuigen van het belang van stedelijk groen. Bovendien komt de winst van groen vaak in een ander potje terecht. Iedere ambtenaar is verantwoordelijk voor zijn eigen kleine stukje, waardoor goede ideeën sneuvelen in het gat van financiën. Volgens de deelnemers moet je de goede argumenten op tafel leggen, dáár waar de keuzes gemaakt worden (wie betaalt, bepaalt). Kant-en-klare oplossingen waarbij de kwaliteiten van groen in geld zijn uit te drukken. Groen moet je niet als groen benaderen, maar als kaal product. Bovendien hoeft groen helemaal geen geld te kosten, als je er slim mee omgaat (denk aan energiebesparing).

Ook de betrokkenheid van burgers komt aan bod. De gemeente heeft soms een verkeerd idee van de wensen van bewoners. Dat blijkt uit het voorbeeld van de natuurvriendelijke oever: door een constant waterpeil is er altijd op hetzelfde punt sprake van golfslag, waardoor afkalving plaatsvindt. Daarom wordt gepleit voor de aanleg van riet. Ambtenaren denken echter ten onrechte dat bewoners dat niet mooi vinden. Wel wordt geconstateerd dat de gemeente steeds vaker wil luisteren, vooral naar burgers die wél wat willen. Je moet als burger gewoon beginnen: als er al iets moois gebeurt, ook als is het klein, krijg je de gemeente makkelijker mee. De betrokkenheid van burgers maakt het ook makkelijker om groen een plek te geven in de bestaande stad met minder ruimte.

Meer informatie:

Over klimaatadaptatie in de stad: www.klimaatbuffers.nl/projecten/stad

Vogelbescherming Nederland, Jip Louwe Kooijmans: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.
Gemeente Almere, Ton Eggenhuizen: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Verslag en foto’s door Lotty Nijhuis, Communicatiebureau de Lynx, Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

© Klimaatbuffers 2014
gemaakt door Communicatiebureau de Lynx, Wageningen